Хятадын нутагт анх хөл тавьсан минь ( Дурсамж номын үргэлжлэл №2 )

Миний Хятадын нутагт анх хөл тавьсан минь сонин. 1977 оны 7 дугаар сард Москвагийн ОУХДС-ын 4 дүгээр курс төгсөөд Хилийн чандад дадлага хийхээр хамт сурагч Б.Баасансүрэнгийн хамт галт тэргээр Хятадын хилийг нэвтэрсэн юм. Монгол, Хятадын хилийг давмагц хөх, ногоон хувцастай хүмүүс бужигналдаад сонин харагдаж байсан. Тэр үед Эрээн хот одоогийнх шиг байсангүй, нэг гудамж, нэг дэлгүүр, нэг эмийн сан, нэг жижигхэн зочид буудалтай л байлаа. Бид галт тэргэний дугуй солихыг хүлээж 2-3 цаг болдог байлаа. Олонтоо сонсож байсан алдарт Бээжин хотыг үзэх гэж яарсан бидэнд цаг хугацаа зогссон мэт санагдаж байсан.

Бээжин хотод хүрэлцэн ирэхэд хэдийгээр ЭСЯ-ны нөхөд маань угтаж авсан ч гэсэн түм түжигнэсэн бум бужигнасан Бээжингийн галт тэргэний буудалд буухад үнэхээр сонин байсан. ЭСЯ-ны угтаж авсан нөхдөөсөө хоцрохгүй, төөрчихгүй юмсан гэсэн ганцхан бодолтой л явж байлаа. Гэвч Бээжингийн галт тэргэний буудалд хэд хэдэн удаа орж гарсны дараа тийм ч хэцүү газар биш байсанг ойлгосон билээ.

1970–аад оны сүүлч үе бол Хятад Улс олон жил үргэлжилсан “ Соёлын хувьсгал” гэгчийн гамшигаас дөнгөж салж байсан, хатуу чанд дэг журамтай, угийн хөдөлмөрч хятадын ард түмэн улс орноо хөгжүүлэх шинэ замд гарч байсан үе юм. Гадаад ертөнцөд ерөнхийдөө хаалтай байсан учраас гадаадын хүмүүс ч харьцангуй цөөхөн байлаа. Иймээс нийтийн автобусаар зорчиж явахад гадаадын хүн гэж мэдвэл настай хүн хүртэл суудал тавьж өгч  санаа зовоодог байсан.

Үнэндээ гадаадынханд зориулсан “Найрамдал” дэлгүүр,  “Олон улсын клуб” гэсэн хоёр газар л байсан. Тэр үед Хятадад хулгай гэж юм огт байсангүй, дэлгүүрт худалдаж авсан юмаа лангуу дээр нь мартчихаад маргааш нь яваад очиход байж л байдаг байсан. Үнэндээ 70-аад онд Хятад орон хөх, ногоон зонхилсон хоёр өнгөтэй, усны урсгал шиг хөвөрсөн дугуйчидтай байсан. Ийм улсыг асар богинохон хугацаанд өөрчилж чадсан нь хятадын удирдагч Дэн Сяопины уран ухаан, цэгцтэй тууштай бодлого байсан юм.

Биднийг тэнд байхад Хятадад нэг онцгой үйл явдал болсон билээ. “Дөрвийн бүлэг” гэгчийг бут цохиж Хуа Гуафэн төрийн дээд албанд гарч ирсэн. Нэгэн орой тэр үед түр хамаарагч хийж байсан зөвлөх Нямсүрэн Зөвлөлтийн ЭСЯ-наас яаран сандран ирээд биднийг цуглуулж, “За одоо маш чухал үйл явдал болох гэж байна, телевизийн мэдээ үз, дараа нь хэрхэн ажиллахаа шийднэ” гэсэн. Үнэхээр телевизийн мэдээгээр Хятадын Коммунист Намын Төв Хорооны Ш бүгд хурал хуралдаж, Хуа Гуофэн тэргүүтэй шинэ удирдлага сонгосон тухай дөнгөж зарласны дараа л гудамжаар дүүрэн жагсаал болж, салют буудаж бараг л дайн болж байгаа юм шиг болсон. Нямсүрэн зөвлөх биднийг 2 хувааж, гадуур явж ажиглалт хийх үүрэг өгсөн. Би ЭСЯ-ны атташе Чулуунбаатарын хамт ЭСЯ-ны “жигули” машинаар гарч төв гудамжаар явж их сургуулийн орчмоор очоод орж ирсэн. Замдаа гудамжинд хадсан, жагсагчдын барьж яваа туг лоозонгийн зургийг авч ирсэн. Үнэхээр гайхалтай, тэр олон мянган хүн гудамжид гарч жагсаад хэний төлөө юу хийж байгаагаа бүрэн ухамсарласан гэхэд би итгэдэггүй. Гэхдээ тийм жагсаал болсныг би өөрийн биеэр үзсэн юм. 7 дугаар сарын Бээжингийн халуунд машиныхаа цонхыг хаачихаад жагсаал дундуур явахад ямар хэцүү байсан гэж бодно, цонх онгойлгож болохгүй цонхоор янз бүрийн юм шидэж магадгүй гээд хөлсөө гоожуулаад явж байж билээ. Одоо бодоход үнэхээр айж явсан,  тэр олон мянган хүний удирдлагагүй жагсаал дундуур дипломат номертой машиныхаа хүчээр л явж гарч ирсэн, харин хаа очиж жагсагчид дипломат номертой машинд халдаагүй юм.

“Дөрвийн бүлэг” гэж юу байсныг тайлбарлах хэрэгтэй байх. Мао Зэдуны гэргий Цянь Цин нарын дөрвөн хүн засгийн эрхийг авах гэж оролдсон гэж тухайн үед тайлбарласан, тэгээд тэднийг илрүүлэн баривчилж, Хуа Гофэн тэргүүтэй удирдлага Хятадад гарч ирсэн юм билээ.  “Дөрвийн бүлэг” гэдэгт маршал Линь Бяо (Онгоцтойгоо зугатаж яваад Монголын нутагт осолдож нас барсан гэж Хятадад үздэг), Цянь Цин (Мао Зэдуны гэргий), Ван Хунвэнь, Яо Вэньюань нар оролцсон ажээ. Тэд зорилгоо хэрэгжүүлэхийн тулд дан залуучуудаас бүрдсэн “Улаан хамгаалагчид”-ыг ашигласан бөгөөд түүний улмаас хэдэн арван сая хүн хэлмэгдсэнээс хэдэн сая нь нас барсан юм. Залуучуудын дунд Маог агуу удирдагч хэмээн тахин шүтэх үзэл хүчээ авч түүний бичсэн “Мао удирдагчийн бодол” хэмээх бяцхан улаан ном хятад айл бүрт байх болсон. Тэр үед маш олон эрдэмтэн мэргэдийг хөдөө тосгод руу “хүмүүжүүлэхээр” цөлсөн бөгөөд улмаар улаан хамгаалагчдын хорлон сүйтгэх ажиллагаа хяналтаас гарч эхэлсэн учраас тэднийг хязгаарлан зогсоох арга хэмжээ авсан юм. 1969 онд Мао Зэдун “Соёлын хувьсгал” дууссаныг зарласан боловч үнэн хэрэгтээ энэ нь түүнийг нас барж, “ Дөрвийн бүлгийнхэн” хоригдсоноор дууссан юм. 1978 оны 12 дугаар сард хуралдсан ХКН–ын Төв Хорооны 3 дугаар бүгд хурал ”Соёлын хувьсгал”–ыг эрс буруушааж, социалист шинэчлэлийг дөрвөн гол салбарт хийж Хятадын онцлогтой социалист нийгэм байгуулах зорилт дэвшүүлсэн билээ.

Тэнд дадлага хийх 6 сарын хугацаанд эртний аугаа их соёлтой Хятад орны зах зухаас нь л мэдэрч ирсэн. ЭСЯ биднийг бололцооныхоо хирээр Хятадын түүх соёлын дурсгалуудтай танилцуулж байсан. Түүний дотор Монголын түүхтэй холбоотой олон зүйлийг үзэж танилцсан. Тэр үед тэдгээр түүх дурсгалын зүйл үндсэндээ түүхэн дүр төрхөөрөө байсан юм шиг санагддаг, харин одоо олон зүйл нь шинэ өнгө төрхтэй болсон байгаа юм.

Хятадад анх удаа очсон надад сонирхолтой зүйл олон болж байсан. Тэр болгоныг бичиж нурших хэрэггүй болов уу. Зөвхөн нэг зүйлийг дурдахад нэг удаа элчин сайд намайг Лаосын намын төлөөлөгчдийг угтаж Бээжин зочид буудалд буулгаад хоол өгөөд ир гээд явуулсан юм. Тэр үед бид чинь Лаосдаа ах нь байсан болохоор бүх зардлыг нь манайх хариуцах ёстой. Би зочдыг буудалд байрлуулаад дараа нь хоол өгөхөөр ресторанд орсон юм. Хоёр зочинтой гурвуулаа. Хамт суугаад хоолны цэсийг нь харсан, ойлгох юм нэг ч алга. Би чинь бас Москвад 4 жил хятад хэл үзсэн ухаантай. Гэхдээ би урьд нь хятадын рестораны хоолны цэс хэзээ ч харж байгаагүй. Хятад хоолны цэс манайхаас огт өөр, орцыг нь биш их гоёо нэр өгч бичдэг, тэгээд мах гэсэн ханз орсон болгоноос нилээн хэдийг захиалаад сууж байтал ганцхан шарсан банш ирдэг юм байна. Гурван хүний дунд нэг банш. Би л хоолныхоо цэсийг ойлгохгүйгээс тэгж захисан юм билээ. Ер нь Хятадад хоолоо мэдэхгүй бол юу ч захиж болно шүү гэдгийг хэлэх гэсэн юмаа.  

Хятадад өнгөрүүлсэн зургаан сар ямар ч байсан миний хятад хэлний мэдлэгт ахиц гаргасан гэж боддог. Орчинд нь байсан болохоор сонсох чадвар сайжирч, ярианы бага зэргийн дадлагатай болсон нь сургуулиа амжилттай төгсөхөд тус болсон.